ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Μουσείο Σχολικής Ζωής και  Εκπαίδευσης του Εθνικού Κέντρου Έρευνας και Διάσωσης Σχολικού Υλικού

Τριπόδων 23 Πλάκα

info@ekedisy.gr

Δείτε το ΕΔΩ

Ένα νέο μουσείο ζωντανεύει στην Αθήνα και αποτελεί έναν ακόμα λόγο για να επισκεφτείτε την Πλάκα και να περιπλανηθείτε στα στενά και γραφικά σοκάκια της. Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης στεγάζεται σε ένα διατηρητέο κτίριο του 19ου αι., στην οδό Τριπόδων, τον αρχαιότερο δρόμο της Αθήνας, το οποίο εντυπωσιάζει για τις διακοσμητικές του λεπτομέρειες και τις πλούσιες οροφογραφίες.

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης αξιοποιώντας μία από τις μεγαλύτερες συλλογές σχολικών βιβλίων και εκπαιδευτικού υλικού, η οποία καλύπτει χρονικά διάστημα περίπου τριών (3) αιώνων, επιδιώκει να ανασύρει μνήμες από τα σχολικά χρόνια.

Κατά τη διάρκεια της ξενάγησής σας στον χώρο μας, θα έχετε την ευκαιρία να φορέσετε ξανά την μπλε ποδιά και να περιηγηθείτε στην ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης και των σχολικών βιβλίων, να αναγνωρίσετε αντικείμενα των σχολικών  χρόνων και της διδασκαλίας αλλά και να καθίσετε ξανά στα θρανία, αφού με μεγάλο μεράκι δημιουργήσαμε μια προσομοίωση τάξης των παλαιότερων δεκαετιών.

Οι μεγαλύτεροι θα επαναφέρουν τις σχολικές αναμνήσεις βλέποντας τα παλιά σχολικά βιβλία και θα θυμηθούν τα παιδικά τους χρόνια καθισμένοι στα ξύλινα θρανία, γράφοντας στις πλάκες με τους κονδυλοφόρους. Οι μικρότεροι, λαμβάνοντας μέρος στα εκπαιδευτικά μας προγράμματα, θα έχουν τη δυνατότητα να κάνουν ένα διαδραστικό ταξίδι στο χρόνο ανακαλύπτοντας την ιστορία του παλιού σχολείου, αλλά και να συμμετάσχουν σε διαδρομές και δράσεις σχετικές με το περιβάλλον, την τέχνη, τη λογοτεχνία, το θέατρο, την παράδοση και τον πολιτισμό.

Στον  χώρο του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης φιλοξενούνται πολιτιστικά δρώμενα, εκθέσεις τέχνης, θεατρικές παραστάσεις,  βιβλιοπαρουσιάσεις, ομιλίες και διαλέξεις.

Εάν θέλετε να βοηθήσετε και εσείς την προσπάθεια του Μουσείου Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης, μπορείτε να γίνετε μέλη και να έχετε τα προνόμια που σας παρέχει η κάρτα μέλους με δωρεάν είσοδο και εκπτώσεις σε όλα του τα προγράμματα.

Μπορείτε ακόμα να κάνετε δωρεές. Οι συλλογές μας εμπλουτίζονται καθημερινά και  τις δικές σας δωρεές. Η δωρεά σας καταγράφεται και σας αποστέλλεται σχετική επιστολή. Τα αντικείμενα χρησιμοποιούνται είτε στις εκθέσεις μας είτε ως ερευνητικό υλικό.

  

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης εκπονεί:

·         Ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία κάθε  βαθμίδας.

·         Εκπαιδευτικά προγράμματα και εργαστήρια για παιδιά και γονείς.

·         Εργαστήρια και επιμορφωτικά προγράμματα εκπαιδευτικών και ενηλίκων

·         Ξεναγήσεις και προβολές σε ομάδες ενηλίκων, φοιτητών, Συλλόγων.

·       Ξεναγήσεις σε επιλεγμένα μνημεία και ιστορικούς χώρους της Πλάκας (μπορούν να πραγματοποιηθούν σε ομάδες άνω των 5 ατόμων κατόπιν συνεννόησης).

Πωλητήριο

Μέσα στο μουσείο λειτουργεί πωλητήριο με  επιλεγμένα αντικείμενα και ιδέες για αναμνηστικά και δώρα

ΜΝΗΜΕΙΟ ΛΥΣΙΚΡΑΤΗ Ή ΦΑΝΑΡΙ ΤΟΥ ΔΙΟΓΕΝΗ

Ποιο είναι το καλύτερα σωζόμενο χορηγικό μνημείο στην Αθήνα;

Το μνημείο του Λυσικράτη

Το Μνημείο του Λυσικράτη ή Φανάρι του Διογένη, είναι το  καλύτερα σωζόμενο χορηγικό μνημείο στην Αθήνα. Βρίσκεται στην Πλάκα,  δίπλα στην ομώνυμη Πλατεία Λυσικράτους και στην  ιστορική οδό Τριπόδων. Η οδός Τριπόδων, άλλωστε πήρε το όνομά της από τους χορηγικούς τρίποδες που ήταν τοποθετημένοι εκατέρωθεν του δρόμου.

Πρόκειται για χορηγικό μνημείο, δηλαδή μνημείο πάνω στο οποίο τοποθετούσαν τον τρίποδα, που δινόταν ως τιμητικό έπαθλο στον χορηγό, που αναλάμβανε τη συγκρότηση του  χορού αλλά και τα έξοδα διεξαγωγής χορευτικών αγώνων κατά τις επίσημες τελετές. Το προσφερόμενο στον χορηγό έπαθλο το κατέθεταν είτε στο Ιερό του Διονύσου είτε στη γειτονική με το ιερό, οδό των Τριπόδων. Για να φαίνεται μάλιστα ακόμα πιο μεγαλοπρεπές το έπαθλο (το είχαμε το κουσούρι από παλιά το φαίνεσθαι και το επιδεικνύεσθαι)  το τοποθετούσαν σε ψηλή βάση, που είχε είτε μορφή κίονα, είτε σε σχήμα ναΐσκου.

 Η χορηγία στην αρχαία Αθήνα

Η αθηναϊκή-σοφή-πολιτεία αντί φορολογίας πλούσιων Αθηναίων ή και μετοίκων τους ανέθετε να αναλαμβάνουν τα έξοδα του ανεβάσματος των παραστάσεων. Όταν το έργο, για το οποίο είχαν αναλάβει τα έξοδο,  κέρδιζε βραβείο, ο χορηγός ανταμειβόταν από την πόλη με ένα τρίποδα χάλκινο ή επίχρυσο. Τον τρίποδα αυτό τοποθετούσε  επάνω σε χορηγικό μνημείο, αφιερωμένο στον Διόνυσο. Η οδός Τριπόδων πήρε το όνομά της από την τοποθέτηση αυτών των τριπόδων δεξιά και αριστερά του δρόμου. Οι Αθηναίοι έκαναν τη βόλτα τους στην Τριπόδων για να θαυμάσουν τα μνημεία αυτά και να διαβάσουν ταυτόχρονα και τα ονόματα των νικητών χορηγών. Κάτι σαν το σημερινό Hollywood αλλά ελληνικά ή μάλλον αθηναϊκά.

 Η περιγραφή του Μνημείου

Το μνημείο του Λυσικράτη κτίσθηκε το 333 – 334 π.Χ., όταν την Αθήνα διοικούσε ο Ευαίνετος, όπως φαίνεται και στην γραφή του αφιερώματος. Το κέρδισε ως χορηγός σε αγώνα χορού παιδιών της Ακαμάντιδας φυλής κατά την 111η Ολυμπιάδα.

Στο μνημείο αναφέρονται τα βασικά στοιχεία που έπρεπε ως λογικό να υπάρχουν. Το όνομα του χορηγού, η καταγωγή των ηθοποιών, το όνομα του συγγραφέα και τελευταίο του άρχοντα της πόλης.   «Λυσικράτης Λυσιθέου Κικυνεύς εχορήγει Ακαμαντίς παίδων ενίκα, θεών ηύλει, Λυσιάδης Αθηναίος εδίδασκε Ευαίνετος ήρχε». Το μνημείο αποτελείται από ένα ψηλό ορθογώνιο βάθρο από πωρόλιθο (πλευρές 2.93), πάνω στο οποίο υψώνεται το κυρίως μνημείο, κτίσμα κυκλικό με έξι κορινθιακούς κίονες από πεντελικό μάρμαρο.

Τα θέματα της ζωφόρου

Στη ζωφόρο υπάρχουν ανάγλυφες παραστάσεις με θέμα την περιπέτεια του θεού Διονύσου με τους Τυρρηνούς πειρατές. Οι πειρατές είχαν αιχμαλωτίσει τον θεό χωρίς όμως να γνωρίζουν ποιος είναι και είχαν σκοπό να τον πουλήσουν ως δούλο. Ο Διόνυσος, αφού ελευθερώθηκε, τους τιμώρησε με τη βοήθεια των σατύρων μεταμορφώνοντάς τους σε δελφίνια.  Ο Διόνυσος στη ζωφόρο του μνημείου εμφανίζεται να κάθεται ήσυχος πάνω σε βράχο και νικητής πλέον να παρακολουθεί την καταδίωξη των πειρατών από τους Σάτυρους, εκ των οποίων άλλοι κόβουν κλαδιά από δέντρα, άλλοι χτυπούν τους πειρατές, άλλοι τους καταδιώκουν μέχρι τη θάλασσα, όπου μεταμορφώνονται σε δελφίνια, και άλλοι ξεφαντώνουν πίνοντας από τον κρατήρα. Η επιλογή του θέματος δεν ήταν βέβαια τυχαία αφού είχε σκοπό όχι μόνο να διακοσμήσει το μνημείο αλλά να τιμήσει και  τον θεό, προ τιμήν του οποίου γινόταν οι αγώνες.

Το ύψος του έφθανε τα  10,30 μέτρα και στολιζόταν με έλικες και φυτικά κοσμήματα. Πάνω σ” αυτό το ψηλό βάθρο, ήταν στημένος ο χορηγικός τρίποδας που στηριζόταν από δυο αγάλματα του Σατύρου και του Δελφίνου.

Ο κορινθιακός ρυθμός για πρώτη φορά

Είναι η πρώτη ίσως φορά που έχουμε εμφάνιση και  εφαρμογή του κορινθιακού ρυθμού, γεγονός που το καθιστά ακόμα πιο σημαντικό. Για πολλά χρόνια ήταν το μόνο γνωστό στην Ευρώπη παράδειγμα κορινθιακού αρχιτεκτονήματος της κλασικής περιόδου και το μόνο σωζόμενο κυκλικό κτίσμα της. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα το μνημείο να αντιγραφεί  τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό την εποχή της αναβίωσης του κλασικισμού.

Γνωστό και ως φανάρι του Διογένη

Στα μεσαιωνικά χρόνια θεωρούσαν ότι η άκανθος ήταν η βάση κάποιου φαναριού και εξαιτίας αυτού πήρε την ονομασία «λύχνος», φανάρι ή  κάνδυλος του Διογένους,  υπενθυμίζοντας στον κόσμο το Φανάρι με τον Διογένη, τον οποίο η παράδοση παρουσίαζε να περπατά κρατώντας  φανάρι ψάχνοντας απεγνωσμένα  στην αρχαία αγορά για «ανθρώπους». Κατά μία μάλιστα παράδοση θεωρείται ότι ο κυνικός φιλόσοφος έμεινε για ένα διάστημα εκεί.Ακόμα λεγόταν και «φανάρ» του Δημοσθένους καθώς ο ρήτορας Δημοσθένης είχε τη συνήθεια να μελετά έως αργά τη νύχτα.

Υπάρχουν άλλα χορηγικά μνημεία;

Στον αρχαιολογικό χώρο της Πλάκας, στην πλατεία Λυσικράτους, έχουν εντοπιστεί τα θεμέλια 4 χορηγικών μνημείων. Εκτός αρχαιολογικού χώρου, οι ανασκαφές των τελευταίων 30 ετών έχουν φέρει στο φως θεμέλια από δέκα περίπου χορηγικά μνημεία στις οδούς Βάκχου, Βύρωνος, Σέλλεϊ και Τριπόδων. Τα ευρήματα αυτά εντοπίστηκαν σε κατοικίες ή αυλές κατοικιών.

Είναι γνωστό βέβαια και το χορηγικό μνημείο του Θρασύλλου πάνω από το θέατρο του Διονύσου, σε ένα φυσικό σπήλαιο που αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως ο ναός της Παναγίας της Σπηλιώτισσας.

Φωτογραφίες Ευαγγελία Κανταρτζή

Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης

Τριπόδων 23 Πλάκα Αθήνα

http://www.ekedisy.gr/

Ο ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΟΣ ΔΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ: ΟΔΟΣ ΤΡΙΠΟΔΩΝ

Ένας δρόμος μικρός, στην Πλάκα, μα  αλήθεια από τους πιο σημαντικούς και ίσως όχι μόνο της Αθήνας. Η οδός Τριπόδων! Θεωρείται ο αρχαιότερος δρόμος της Αθήνας. Είναι μάλιστα γραμμένος στα βιβλίο με τα Ελληνικά ρεκόρ Γκίνες ως  ο μακροβιότερος δρόμος της Αθήνας με την ίδια ονομασία. Για 25 αιώνες ο δρόμος αυτός φέρνει το ίδιο όνομα και τον ίδιο δρόμο έχουν περπατήσει ανά τους αιώνες εκατομμύρια ανθρώπων σε πάμπολλες ιστορικές περιόδους.

Ήταν ο δρόμος του Θεάτρου και των Καλών Τεχνών. Ο πιο σύντομος δρόμος που οδηγούσε κατευθείαν από το Θέατρο στην Αγορά. Σύμφωνα μάλιστα με τον αρχιτέκτονα Καζαμιάκη, ο οποίος διαμόρφωσε τον αρχαιολογικό χώρο, η μεγάλη αρχαιολογική αξία του δρόμου οφείλεται στο ότι ο δρόμος αυτός ήταν ένας δρόμος, όχι για να εξυπηρετεί απλές κυκλοφοριακές ανάγκες αλλά ακριβώς ένας  ο δρόμος για να εξυπηρετεί τις ανάγκες για το Θέατρο και γενικότερα για τις Καλές Τέχνες.

Ο δρόμος ξεκινούσε από την είσοδο του τεμένους του Διονύσου, πήγαινε περιφερειακά προς ανατολάς και, αφού παρέκαμπτε την ανατολική πλευρά της Ακροπόλεως, διέτρεχε το βόρειο τμήμα του ιερού βράχου οδηγώντας στα βορειοδυτικά του, ίσως στο σημείο που η Οδός Παναθηναίων γινόταν ιδιαίτερα ανηφορική, προς την κατεύθυνση του Πρυτανείου της Αγοράς, όπου σύμφωνα με τον Παυσανία βρισκόταν η αφετηρία της.

«Έστι δε οδός από του πρυτανείου καλουμένη Τρίποδες∙ αφ’ ου καλούσι το χωρίον, ναοί όσον ες  τούτο μεγάλοι και σφισιν εφεστήκασι τρίποδες, χαλκοί. (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις)».

 Ήταν ο πιο ωραίος και στολισμένος δρόμος της αρχαίας Αθήνας. Φαντασθείτε τους αρχαίους Αθηναίους να ξεκινούν από το Πρυτανείο κάτω στην Αγορά και να ανηφορίζουν τον 800 μέτρων μήκους δρόμο και πλάτους 6 μέτρων για να φθάσουν στον τελικό προορισμό τους, που ήταν το θέατρο του Διονύσου, που χωρούσε 17.000 θεατές.  Εκεί κάτω από τον μαγικό αττικό ουρανό οι αρχαίοι Αθηναίοι απολάμβαναν τα αξεπέραστα έργα των μεγάλων τραγικών αλλά και κωμικών συγγραφέων που δυστυχώς ελάχιστα από αυτά σήμερα έχουμε τη χαρά να απολαμβάνουμε καθώς λίγα μόνο διασώθηκαν και ίσως όχι και τα καλύτερα, συχνά μάλιστα κακοποιημένα από δήθεν πρωτοποριακά τους ανεβάσματα.

Ο δρόμος μας φωνάζει να κάνουμε μια βουτιά στη μνήμη και στην ιστορία μας. Καθώς τον περπατάμε τον φανταζόμαστε σε άλλες εποχές με τους αρχαίους Αθηναίους να τον διατρέχουν ενώ από τη γωνία ξεπροβάλλει ο μπαρμπα -Γιάννης ο κανατάς περπατώντας αγέρωχα με το ψηλό του το καπέλο. Ο ποιητής Δροσίνης γράφει δίπλα στο παράθυρο του σπιτιού του, ο Παλαμάς κατηφορίζει βιαστικά, ο Παπαδιαμάντης σκυφτός και πάντα κατηφής βαδίζει Κυριακή πρωί πηγαίνοντας στο εκκλησάκι του Αγίου Ελισσαίου να ψάλει μαζί με τον ξάδελφό του τον Αλέξανδρο Μωραϊτίδη.

Ο Παπαρρηγόπουλος αντάμα με τον Μακρυγιάννη κατηφορίζουν για το σπίτι του. Θα γιορτάσουν μαζί τα Χριστούγεννα του 1843 και το πρώτο Χριστουγεννιάτικο δέντρο θα φωτίσει τη γειτονιά της Πλάκας σκορπώντας θαυμασμό.

Ο Λόρδος Βύρων, ακουμπισμένος νωχελικά στο μνημείο του Λυσικράτη, εμπνέεται το ποίημα για τον μεγάλο του έρωτα, την ωραία κόρη των Αθηνών ενώ ο Περικλής συναντά την εταίρα Φρύνη και ο Δημήτριος του Φαληρέως κάνει τον περίπατό του.

Να και η Μελίνα που αστραφτερή πάντα σκορπίζοντας γελαστές καλημέρες πάει να πιει το πρωινό της καφεδάκι στο καφέ Μελίνα ενώ η Ιωάννα Τσάτσου κατηφορίζει πάντα μειλίχια και ευγενής. Ο Χορν μας κλείνει το μάτι με νόημα και κάνει τόπο να περάσει η Μάρω Κοντού που πάει βιαστικά στον Αντωνάκη της…

Αλλά και  Τούρκοι, Φράγκοι, Αρβανίτες, Τουρκόγυφτοι, Αναφιώτες  μπερδεύονται αντάμα ενώνοντας παρόν  και παρελθόν μέσα στην αχλή και την ομίχλη του χρόνου όπου έχθρες, μίση, πάθη, έρωτες,  αγωνίες και  εποχές γίνονται αναμνήσεις που συνοδεύουν τα βήματα των σημερινών εραστών της Πλάκας που συρρέουν από όλο τον κόσμο για να νιώσουν έστω για μια στιγμή κομμάτι και κρίκος της ιστορίας αυτού του τόπου, αυτών των δρόμων…

Το σπίτι του Αντωνάκη στην Τριπόδων

Το Μουσείο Σχολικής Ζωής και Εκπαίδευσης στην Τριπόδων 23

http://www.ekedisy.gr/

ΑΝΩ ΠΕΤΡΑΛΩΝΑ Η ΠΕΤΡΙΝΑ ΤΗΣ ΦΡΕΙΔΕΡΙΚΗΣ Ή ΣΥΝΟΙΚΙΑ ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ Ή ΑΤΤΑΛΙΩΤΙΚΑ

Ποιος ξέρει τα Πέτρινα της Φρειδερίκης; Μια γειτονιά της Αθήνας, τόσο διαφορετική,  και τόσο κοντά στο κέντρο της Αθήνας και στο πολύβουο Θησείο. Γατί τα «Πέτρινα» είναι πίσω ακριβώς από το Θησείο, στα Άνω Πετράλωνα, στον Περιφερειακό του Φιλοπάππου.

Η θέα από τα Πέτρινα

Τα  Άνω Πετράλωνα που αναπτύσσονται ταχύτατα και σε λίγο διάστημα θα είναι το επόμενο meeting point της νεολαίας. Ήδη στη γειτονιά στεγάζονται εναλλακτικά και ωραία μαγαζιά που λίγο θυμίζουν τα παλιά μαγαζιά που υπήρχαν εκεί. Βέβαια από τα πιο παλιά το ιστορικό πια ταβερνάκι του Οικονόμου, γνωστό και από τις συναθροίσεις του Σημίτη εκεί με πανεπιστημιακούς δασκάλους.

Και μετά η έκρηξη με τα νέα, εναλλακτικά μαγαζιά και στέκια όπως το  Κουτί, το Θεραπευτήριο, η Γαζία, Δυτικά του Φιλοπάππου, η Κάππαρη, το Τσιπουράδικο του Αποστόλη, το Αντέτι, η Συνοικία το Όνειρο, το Κρητικό Στέκι,  ο Λουσιέν με το μικροσκοπικό μπιστρό του, ο Σκούφιας, η Βραζιλιάνα, το Μινόρε της Αυγής, ο Σάλος Λαγός (που μου αρέσει ιδιαίτερα για τους καταλόγους του), το Αστέρ (πάρτε τηγανητές πατάτες και μαραθόπιτες και συνδυάστε τες με καλή ρακή).

Τα πρώτα χρόνια

Οι πρώτοι κάτοικοι, μετά την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γίνεται από κατοίκους της Ρούμελης, της Γορτυνίας και της Κορίνθου που εγκαθίστανται εκεί καθώς βρίσκουν δουλειά στα νταμάρια, στο εργοστάσιο φωταερίου, στα τσαγκάρικα του Μοναστηρακίου, στη Σοκολατοποιία του Παυλίδη, στο Πιλοποιείο του Πουλόπουλου ή στο «Μπισκοτάδικο» Παπαδοπούλου, που από τα τέλη του 19ου αιώνα αρχίζουν να λειτουργούν στην ευρύτερη περιοχή.

Δεύτερο ρεύμα εγκατάστασης κατοίκων, γίνεται από πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και  γι’ αυτό η περιοχή είναι γνωστή και ως Ατταλιώτικα. Από  τους πρόσφυγες  που ήλθαν από την Αττάλεια και την Αλάια της Μικράς Ασίας και ζήτησαν μια  στέγη εκεί.

Στο παλιό λατομείο, στον  λόφο του Φιλοπάππου, δημιουργήθηκε μια παραγκούπολη, στην οποία κατοικούσαν 800 οικογένειες σε μια έκταση 30 στρεμμάτων. Πρόχειρα σπίτια ατάκτως ερριμένα και φτιαγμένα από λαμαρίνες, ξύλα, γκαζοτενεκέδες και ότι άλλο μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν για να φτιάξουν μια προσωρινή στέγη. Με κοινά αποχωρητήρια για να καλύψουν τις ανάγκες τους. Φτώχεια, αθλιότητα και συνθήκες ανέχειας και σκληρής βιοπάλης.

Αυτή ήταν η εικόνα του Συνοικισμού του Ασυρμάτου το άλλο όνομα με το οποίο ήταν γνωστή η συνοικία. Λεγόταν Ασύρματος καθώς εκεί υπήρχε η  Σχολή Τηλεγραφητών – Ασυρματιστών της Σχολής Πολέμου του Πολεμικού Ναυτικού. Οι εγκαταστάσεις είχαν δημιουργηθεί στις αρχές του 20ου αιώνα και εκτείνονταν ανάμεσα στη σημερινή οδό Τρώων και του Περιφερειακού Φιλοπάππου. Στον λόφο μάλιστα εκεί δίπλα ήταν και η  κεραία των ασυρμάτων προκειμένου να είναι εφικτή η επικοινωνία με τα πλοία που βρίσκονταν ανοικτά του Σαρωνικού. Κατά άλλους Ασύρματος λεγόταν καθώς εκεί είχαν στα χρόνια της Κατοχής οι Γερμανοί εγκαταστημένο τον ασύρματό τους.

«Τα Πέτρινα»

Χαρακτηριστικό πέτρινο σπίτι

Το 1944, στα Δεκεμβριανά,  ξέσπασε πυρκαγιά, που κατέστρεψε τις εγκαταστάσεις και τότε αποφασίστηκε να χρησιμοποιηθεί ο χώρος  για την ανέγερση κατοικιών προς αποκατάσταση των προσφύγων της μικρασιατικής καταστροφής.

Ο πρώτος οργανωμένος οικισμός παραδόθηκε στους κατοίκους το 1956. Για την ανέγερση των σπιτιών χρησιμοποιήθηκαν οι πελεκητές πέτρες από την κατεδαφισμένη Σχολή Πολέμου του Ναυτικού. Αρχικά παραδόθηκαν 24 σπίτια και μετά προστέθηκαν και άλλα. Συνολικά 170 πέτρινα σπίτια των 55 τετραγωνικών το καθένα. Αλλά και πάλι δεν έφτασαν για όλους τους πρόσφυγες που ήταν πολυπληθείς.

Για τον λόγο αυτό κατασκευάστηκε η μεγάλη πολυκατοικία απέναντι από το λόφο, πάνω σε σχέδια του σπουδαίου αρχιτέκτονα Άρη Κωνσταντινίδη, που ήταν τότε Προϊστάμενος της Υπηρεσίας Μελετών του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας (1913-1993). Ανεγέρθηκε εκεί όπου βρισκόταν η παλαιά είσοδος του Συνοικισμού, στο τέλος της οδού Κυδαντιδών.

Στενάκι στα Πέτρινα

Ο νέος οικισμός Περικλέους όπως προσπάθησε να μετονομαστεί ανοικοδομήθηκε από τις πιστώσεις του εράνου της «Βασιλικής Πρόνοιας» που όπως ανέφεραν οι εφημερίδες τις περιοχές και τα εγκαίνια του οικισμού έκανε τότε η Βασίλισσα Φρειδερίκη. Έτσι μέχρι σήμερα στους παλαιούς Αθηναίους ο οικισμός έμεινε να αποκαλείται «τα πέτρινα της Φρειδερίκης». Δείτε ένα σπάνιο ντοκουμέντο από τη θεμελίωση των Πέτρινων από τη Φρειδερίκη: http://youtu.be/-Lys2INmnJU

Τα «πέτρινα» δημιουργούν μια άλλη αίσθηση καθώς τα περπατάς. Μοιάζει να βρέθηκες ξαφνικά σε μια γειτονιά του χθες καθώς περπατάς στα ήσυχα στενά κάτω από τις λεμονιές. Αυλές με όμορφες γωνιές, γλάστρες με λουλούδια, έντονα χρώματα και όμορφες οσμές που ξεχύνονται από παντού. Κάποια μπουγάδα απλωμένη, το ραδιόφωνο που ακούγεται απαλά, μια γιαγιά στο παραθύρι.

Εκεί οι κάτοικοι ακόμα σου χαμογελούν και σε οδηγούν προσεχτικά καθώς χάνεσαι μέσα στα στενά. Νομίζω σε λίγο θα ακούσω γέλια και φωνές από τις γυναίκες και τα κορίτσια της γειτονιάς και στη γωνιά του δρόμου θα δω να ξεπροβάλει ο Αλεξανδράκης.

«Συνοικία το Όνειρο»

Γιατί εδώ είναι η «Συνοικία, το όνειρο», η παλιά γειτονιά της παραγκούπολης που αποθανατίστηκε και έμεινε στην ιστορία από την περίφημη ταινία σε σκηνοθεσία του  Αλέκου Αλεξανδράκη. Ο Αλέκος  Αλεξανδράκης και η τότε σύντροφός του Αλίκη Γεωργούλη αναζητούσαν μια φτωχή περιοχή για τα γυρίσματα της ταινίας τους. Κάποιος λοιπόν τους πήγε στην περιοχή αυτή και  βρήκε εκεί το ιδανικό σκηνικό της ταινίας του. Όσο για κομπάρσους; Οι ίδιοι οι κάτοικοι.

Σκηνή από την ταινία

Το έργο για να γυριστεί συνάντησε πολλές αντιδράσεις και στην αρχή δεν έδινε άδεια ο αστυνομικός διευθυντής.  «Κόφτε το, στην Ελλάδα δεν υπάρχουν φτωχοί και πεινασμένοι» διατεινόταν. Μόνο με παρέμβαση της  Ελένης Βλάχου το έργο βγαίνει στα σινεμά αλλά με πολλές σκηνές κομμένες. Στην περιφέρεια δεν προβλήθηκε ποτέ…ειδικά στις «εθνικά ευαίσθητες περιοχές» εκδόθηκε αυστηρή διαταγή απαγόρευσης. Στην προβολή του στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης αποσπά ευνοϊκές κριτικές αλλά η ταινία γνωρίζει αποτυχία.
Το τραγούδι βέβαια που ερμήνευσε ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης το  «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» σε στίχους του ποιητή Τάσου Λειβαδίτη και μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, θα γίνει ύμνος και θα αποτελέσει σταθμό στην ιστορία του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού.  Ακούστε το τραγούδι:http://youtu.be/Xo-u–7p4L8 .

Ο Αλεξανδράκης πικράθηκε πολύ από όλες τις περιπέτειες αυτές και μάλιστα το τέλος της ταινίας ήταν και το τέλος της σχέσης του με την Αλίκη Γεωργούλη. Δείτε συνέντευξη του Αλέκου Αλεξανδράκη στον Άρη Σκιαδόπουλο για την ταινίαhttp://youtu.be/o68e7NeNEVg

Λεπτομέρεια από χαρακτηριστικό σπίτι

αλιοί κάτοικοι της περιοχής έχουν διηγηθεί τις μνήμες τους από τα γυρίσματα. Ειδικά η σκηνή στο νυχτερινό κέντρο με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση. Οι κάτοικοι της Πλατείας Μερκούρη συνωστίσθηκαν για να δουν από κοντά το ίνδαλμά τους και να παρακολουθήσουν τα γυρίσματα ανάμεσα από τις γρίλιες των παραθύρων

Η ταβέρνα στην οποία έγιναν τα γυρίσματα με τον Αλέκο Αλεξανδράκη να χορεύει χασαποσέρβικο φωνάζοντας «άτιμε ντουνιά!», διασώζεται με διαφορετική ονομασία. Σήμερα λέγεται «Της κακομοίρας» ενώ το παλιό της όνομα ήταν  «Ο Βασίλης», από το όνομα του πρώην ποδοσφαιριστή  Βασίλη Δεδιώτη ο οποίος είχε τη διαχείρισή της.

Δείτε ολόκληρη την ταινία https://www.youtube.com/watch?v=uT7PicQ4cPo

 Να μην ξεχάσουμε και τον θερινό κινηματογράφο Ζέφυρο. Πριν τη μετατροπή του λειτουργούσε ως βαριετέ πολύ γνωστό. Ουρές γινόταν στις δεκαετίες του 40 και του 50 από τις γύρω περιοχές από κόσμο που ερχόταν να δει τη Βασιλειάδου, τον Βογιατζή και τον Αυλωνίτη στο Βαριετέ του «Ζέφυρου» στην Τρώων. Πριν από περίπου 25 χρόνια, ο Νίκος Μουζακίτης μετέτρεψε το παλιό θέατρο σε θερινό κινηματόγραφο με σινεφίλ ταινίες.

Παλιές, ανθρώπινες γειτονιές ακόμα και τώρα. Όπου η Άνοιξη έχει το δικό της χρώμα και τη δική της μυρωδιά. Τη μυρωδιά από τις λεμονιές. Σε λίγο θα δω και τον χαρταετό να ξεπροβάλει στον λόφο της Πνύκας και να κατευθύνεται αγέρωχος στον αττικό ουρανό! http://youtu.be/lOANGGHT4Xg

Σκηνή από το τέλος της ταινίας

 «Κάπου στα Πετράλωνα»,  Γιώργος Νταλάρας (1969) http://youtu.be/8FWWatWevqk

ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ

Μια Θεσσαλονικιά στην Αθήνα: ξενάγηση στα οθωμανικά μνημεία

    Δείτε ΕΔΩ

Η μέρα ήταν λαμπρή. Ανοιξιάτικος ήλιος, γαλανός ουρανός, τα αρώματα μιας φύσης που δεν συμμαζεύεται πλέον. Όλοι οι οιωνοί ιδανικοί για μια ξενάγηση σε μια άλλη εποχή, στα οθωμανικά μνημεία της Πλάκας με οδηγό την κ. Άρτεμη Σκουμπουρδή στο πρόγραμμα ξεναγήσεων του Δήμου Αθηναίων.

 Σημείο συνάντησης το Μοναστηράκι και η πρώτη στάση σε ένα μνημείο που το βλέπουμε καθημερινά αλλά πόσοι το έχουν επισκεφθεί; Το τζαμί Τζισδαράκη.

Και εκεί αρχίζει το ξετύλιγμα μιας ιστορίας που μοιάζει σαν παραμύθι. ..»κόκκινη κλωστή δεμένη, στην ανέμη τυλιγμένη,  δώσ” της κλώτσο να γυρίσει παραμύθι ν΄αρχινίσει»

 Ήταν κάποτε μια πόλη που την έλεγαν Αθήνα. Πολύπαθη γιατί την ομορφιά της όλοι την ήθελαν να την έχουν καταδικιά τους. Και έτσι η πόλη αυτή γνώρισε πολλούς κατακτητές. Ρωμαίοι  που την λεηλάτησαν σκληρά και άγρια.  Το  86 π.Χ.,  καταλαμβάνεται από τον Ρωμαίο στρατηγό Λεύκιο Κορνήλιο Σύλλα και λεηλατείται άγρια. Και μετά η φυλή των Ερούλων που αφήνει ανεπανόρθωτες ζημιές στα λαμπρά μνημεία της Ακρόπολης. Τότε η  μεγάλη πυρκαγιά καταστρέφει το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς. Ανάμεσα στον 13ο και 15ο αιώνα την επιβουλεύονται οι Λατίνοι που έρχονται με αφορμή τη  Δ΄ Σταυροφορία.  Από το 1205 έως το 1311 κυβερνούν Γάλλοι Δούκες, από το 1311 έως το 1387 θα κυριαρχήσουν οι ιππότες της Καταλανικής Εταιρείας και αμέσως μετά σειρά έχει η φλωρεντινή οικογένεια Αcciaiuοli,  η οποία παραμένει μέχρι την κατάκτηση της Αθήνας από τους Τούρκους.

Είχαμε λοιπόν ιππότες και εμείς και κάστρα σαν αυτά που βλέπουμε στις ανάλογες ταινίες; Φαίνεται πως ναι καθώς τα στοιχεία δείχνουν πως οι Λατίνοι αυτοί ηγεμόνες μετέφεραν εδώ όλο το μεσαιωνικό σύστημα οργάνωσης και δημιούργησαν το Δουκάτο της Αθήνας. Η πόλη οχυρώνεται και τότε κατασκευάζεται το Ριζόκαστρο, δηλαδή ο νέος οχυρωματικός περίβολος και τα έργα που γίνονται μετατρέπουν την Ακρόπολη σε ένα μεσαιωνικό κάστρο.  Ο  Παρθενώνας μετατρέπεται σε λατινική εκκλησία, το Ερέχθειο γίνεται  η κατοικία του Λατίνου επισκόπου και τα Προπύλαια, που στέγαζαν παλιότερα την κατοικία του μητροπολίτη, χρησιμοποιούνται ως κατοικία των δουκών.

Μια μικρή ανασκόπηση μπορείτε να παρακολουθήσετε εδώ από την ξεναγό κ. Σκουμπουρδή

Η εισβολή των Τούρκων γίνεται με μάλλον  ομαλό τρόπο και εδώ μπαίνει και ο έρωτας μέσα από μια ροζ ιστορία της εποχής εκείνης. Η Κιάρα, χήρα του ηγεμόνα της οικογένειας των Αcciaiuοli, ερωτεύεται τον νεώτερό της βενετσιάνο Κονταρίνι. Όλα καλά αλλά υπάρχει ένα μικρό εμπόδιο. Ο Κονταρίνι είναι νιόπαντρος. Επιστρέφει στη Βενετία,   βγάζει από τη μέση το εμπόδιο (δολοφονεί ή συμμετέχει στη δολοφονία της συζύγου) και ανεμπόδιστος πλέον, παντρεύεται την Κιάρα, εγκαθίσταται στην Ακρόπολη και γίνεται δούκας των Αθηνών. Η οικογένεια όμως του συζύγου δεν καλοείδε όλα αυτά, στέλνει αντιπροσωπεία στην Κωνσταντινούπολη και άλλο που δεν ηθελε ο Μωάμεθ, αρπάζει την ευκαιρία από τα μαλλιά και στέλνει Τούρκους που καταλαμβάνουν την Αθήνα. Δεν γίνεται  όμως το ίδιο ομαλά  η κατάληψη του υπόλοιπου της Αττικής όπου σημειώνονται λεηλασίες και βιασμοί.

 Και έτσι κάπως αρχίζει η ιστορία της Αθήνας κάτω από τον ζυγό ενός άλλου δυνάστη πλέον. Μικρό διάλειμμα στην κυριαρχία των Τούρκων, η βενετσιάνικη κατοχή και τότε βέβαια είναι γνωστό τοις πάσι οι καταστροφές που υπέστη ο Παρθενώνας από τον Μοροζίνι (με έκπληξη διάβασα όμως ομολογώ ότι η δεύτερη μεγαλύτερη καταστροφή του Παρθενώνα ήταν η αναστήλωσή του από το ελληνικό κράτος κατά τον 19ο αιώνα και έως τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο με πρώτη τη μεγάλη πυρκαγιά μάλλον κατά την επιδρομή των Ερούλων). Η βενετική κατοχή κράτησε από το 1687 έως το 1688 και έληξε με την επιδημία της πανούκλας σύμφωνα και με τον Καμπούρογλου.

Ο Μωάμεθ επισκέπτεται δύο φορές την Αθήνα. Η πρώτη επίσκεψη γίνεται  το 1458 και ο Μωάμεθ εντυπωσιάζεται τόσο από την ομορφιά της Αθήνας που δίνει προνόμια χάριν της παλαιάς δόξας. Ο Μωάμεθ να σημειωθεί ότι γνώριζε τα ελληνικά από τη μητριά του, τη Μαρία Μπράγκοβιτς (από την οικογένεια των Καντακουζηνών από τη μητέρα της και Σερβίδα από τον πατέρα της). Η Μαρία, η οποία ήταν στην ίδια περίπου ηλικία με τον Μωάμεθ και ήταν η τελευταία σύζυγος του Μουράτ, κράτησε το θρήσκευμά της έως το τέλος γεγονός που ήξερε ο Μωάμεθ καθώς και το ότι μοίραζε τα μεγάλα χρηματικά ποσά που της παραχωρούσε σε εκκλησίες και μοναστήρια.

 Οι Μουσουλμάνοι της Αθήνας ζούσαν αρκετά ειρηνικά και είχαν ελληνοποιηθεί καθώς μιλούσαν ελληνικά, την Αθηναϊκή διάλεκτο. Μάλιστα γιόρταζαν και μαζί με τους Έλληνες και ιδιαίτερα στη γιορτή του Αγίου Γεωργίου του ακαμάτη, που βρισκόταν στον χώρο της αρχαίας αγοράς. Όταν μάλιστα η γιορτή του Αγ. Γεωργίου συνέπιπτε με το Πάσχα οι γιορτές κρατούσαν τρεις ημέρες.

Ήταν τόσο πλέον η κατάσταση ειρηνική που όταν ξέσπασε η επανάσταση στην Αθήνα, οργανωμένη καλά από τους δημογέροντες και τους έκλεισαν στην Ακρόπολη, οι Τούρκοι αναρωτιόνταν τι έκαναν και τους έκλεισαν εκεί και γιατί δεν μπορούσαν πλέον να ζουν όπως και πρώτα. Εξάλλου είναι γνωστό πως οι Τούρκοι, και λόγω θρησκείας και λόγω διπλωματίας, άφηναν τους υπηκόους τους να ασκούν ελεύθερα τα θρησκευτικά τους καθήκοντα.

Βέβαια αυτό δεν σημαίνει πως τα πράγματα ήταν πάντα ειρηνικά και υπήρχαν συχνά εντάσεις και διαφορές. Συνήθως όμως , όταν στέλνονταν οι αντιπροσωπείες προς την Υψηλή Πύλη, ο εκάστοτε Σουλτάνος διευθετούσε τα πράγματα παίρνοντας το μέρος των Αθηναίων. Μια τέτοια σκληρή κατοχή ήταν αυτή του βοεβόδα Χατζή Αλή Χασεκή που κράτησε 22 χρόνια και τελείωσε με τον αποκεφαλισμό του από τον Σουλτάνο όταν έμαθε τι διεπράχθη κατά τα χρόνια της κυριαρχίας του.

Από τα πιο γνωστά οθωμανικά μνημεία είναι βέβαια τα Τζαμιά.  Στο Τζαμί του  Τζισδαράκη, ακούμε την ιστορία αυτού του μνημείου. Το  Τζαμί οφείλει το όνομά του στον Τζισδαράκη, Τούρκο από αυτούς που είχαν ελληνοποιηθεί και μιλούσαν τα Ελληνικά. Το τζαμί  χτίστηκε το  1759 και η κτίση του, συνδυάζεται με μια δυσάρεστη ιστορία, καθώς χρειάστηκε να γκρεμιστεί μία από τις κολόνες του Ολυμπίου Διος (βέβαια το πιθανότερο είναι ότι χρησιμοποιήθηκε μία κολόνα από τις παρακείμενες της Βιβλιοθήκης του Αδριανού). Σύμφωνα με τις δοξασίες όμως της εποχής αυτό είχε ως συνέπεια  κακοτυχία για τους κατοίκους της περιοχής γιατί απελευθερώνονται όλα τα θανατικά. Ο βοεβόδας λοιπόν της Χαλκίδας, λόγω ανταγωνισμού με τον Τζισδαράκη, απειλεί ότι θα τον καταγγείλει στον Σουλτάνο, ο Τζισδαράκης του στέλνει πολλά πεσκέσια, και ο βοεβόδας τα παίρνει μεν τον καταδίδει δε και ο Τζισδαράκης χάνει το αξίωμά του.  Στο τέλος μάλιστα δολοφονείται καθώς θεωρήθηκε υπεύθυνος για τη διπλή πανώλη που έπεσε στην πόλη. Το τζαμί αυτό ήταν γνωστό και ως τζαμί του κάτω παζαριού. Το 1919 έγιναν τα πρώτα έργα αποκατάστασης και ο χώρος χρησιμοποιήθηκε για το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης. Σήμερα στεγάζει τη συλλογή κεραμικών Κυριαζόπουλου σε έναν πολύ ωραίο και προσεγμένο χώρο.

Ένα άλλο Τζαμί που υπήρχε πολύ κοντά ήταν το Κιουτσούκ τζαμί. Σήμερα  σώζονται μόνο τα θεμέλια  του και δεν υπάρχει και σχετική πινακίδα που να μιλάει για την ιστορία του (μεταξύ Πανός και Θρασυβούλου)

Το μεγαλύτερο όμως και σημαντικότερο Τζαμί ήταν το Φετιχιέ τζαμί ή το Τζαμί του Πορθητή που βρίσκεται μέσα στον χώρο της Ρωμαϊκής αγοράς. Οι επιγραφές που βρέθηκαν στο εσωτερικό του, κάτω από τα παράθυρα, στα αραβικά, το χρονολογούν περί το 1670. Κτίστηκε στα ερείπια μιας βασιλικής (ιερός ναός Παναγιάς Σωτήρας, ο οποίος μάλιστα αποτέλεσε και μητρόπολη της πόλης για ένα διάστημα), που την είχαν μετατρέψει οι Τούρκοι σε τέμενος (μιστραμά). Ονομάστηκε Τζαμί του Πορθητή καθώς το αρχικό κτίσμα είχε κτισθεί με αφορμή την άφιξη του Μωάμεθ. Αλλιώς ονομαζόταν και Τζαμί του σταροπάζαρου καθώς βρισκόταν μέσα στον χώρο που γινόταν το παζάρι των δημητριακών.  Ο Μοροζίνι το μετέτρεψε σε καθολική εκκλησία ενώ μετά την απελευθέρωση το τζαμί έγινε στρατιωτική φυλακή και το 1824 παραχωρήθηκε στη Φιλόμουσο Εταιρεία για το σχολείο της αλληλοδιδακτικής. Από το 1834 λειτουργούσε εκεί στρατιωτικός φούρνος.

Άλλα Τζαμιά που λειτουργούσαν στην Αθήνα είναι το Γενί Τζαμί (Βουλής και Νικοδήμου) και  το Σοφτά Τζαμί (Πανδρόσου και Καπνικαρέας). Κάτω από την Ακρόπολη λέγεται ότι λειτουργούσαν άλλα δύο τζαμιά, ένα στα Αναφιώτικα και ένα από την άλλη πλευρά, το οποίο όμως δεν βρέθηκε. Υπήρχε ακόμα και το Τζαμί στο Κάστρο επάνω στην Ακρόπολη, που κατεδαφίστηκε τον 19ο αιώνα. Δεν είναι γνωστό πότε μετατράπηκε σε Τζαμί ο Παρθενώνας αλλά πιθανά αυτό έγινε γύρω στα τέλη του 15ου αιώνα ως αντίποινα  του Σουλτάνου ο οποίος θύμωσε καθώς οι Έλληνες είχαν βοηθήσει τους Ενετούς. Συνολικά αναφέρονται εννιά τζαμιά.

Ένα άλλο  οθωμανικό μνημείο ή μάλλον μνημείο που χρησιμοποιήθηκε από τους Τούρκους, είναι το γνωστό Ωρολόγιο του Κυρρήστου ή Πύργος των Ανέμων,  που μετατράπηκε σε τεκέ του τάγματος των μεβλεβήδων, ο  τεκές του Μπραϊμη. Τεκές έγινε, μετά τον Μοροζίνι και τότε μάλλον ανοίχτηκαν και τα παράθυρα και μαζί με τον παρακείμενο Μεντρεσέ, αποτελούσαν πόλο έλξης του πνευματικού Ισλάμ στον ελληνικό χώρο. Εκεί κάθε Παρασκευή απόγευμα χόρευαν το «σεμάχ» και έρχονταν περιηγητές από όλα τα μέρη για να τους δουν να χορεύουν τον περίφημο αυτόν τελετουργικό χορό των περιστρεφόμενων δερβίσηδων. Κάτι σαν τουριστική ατραξιόν της εποχής.

Μια πόρτα που οδηγεί σε έναν έρημο κήπο. Αυτό είναι ότι απέμεινε από τον Μεντρεσέ, ένα άλλο οθωμανικό μνημείο. Ο Μεντρεσές, το μουσουλμάνικο δηλαδή ιεροσπουδαστήριο που ιδρύθηκε από τον Μεχμέτ Φαχρή. Μετατράπηκε σε φυλακή, και εδώ μάλιστα κλείνονταν οι πολιτικοί αντιφρονούντες της εποχής. Στην αυλή του υπήρχε ένα τεράστιο πλατάνι και από εδώ βγήκε και η έκφραση «Χαιρέτα μου τον πλάτανο». Καθώς η φυλακή αυτή ήταν στο κέντρο της τότε αγοράς, όπου υπήρχαν πολλά μαγαζιά και καφενεία, αυτοί που αποφυλακίζονταν περνούσαν από έξω και φώναζαν σε αυτούς που είχαν παραμείνει, τη γνωστή αυτή φράση που έμεινε πλέον παροιμιακή. Εδώ κλείστηκε για ένα μικρό διάστημα και ο ποιητής Αχιλλέας Παράσχος που βγαίνοντας έγραψε και ποίημα με τίτλο «Ο πλάτανος του Μεντρεσέ».

 «Ω πλάτανε του Μενδρεσέ, στοιχειό καταραμένο

της τυραννίας τρόπαιο, σε φυλακή υψωμένο.

Συμμάζωξε τα φύλλα σου τα δακρυραντισμένα,

να ιδώ κομμάτι ουρανό και τ’ άστρα τα καϋμένα.

Αν είσαι δέντρο σπλαχνικό ανθρώπους μη μιμήσαι

μη δεσμοφύλακας και συ ωσάν εκείνους είσαι!

Θα έρθη η ώρα πλάτανε, της χώρας μας Βαστίλη,

που ξυλοκόπους η οργή του Έθνους θα σε στείλη,

και πέλεκυς στη ρίζα σου ελεύθερα θ’ αστράψη

Δεν θα σε φαν γεράματα, φωτιά δεν θα σε κάψη,

και γύρω θα χορέψωμε στη στάχτη σου τη κρύα

εμείς, που θάφτει σήμερα εδώ η τυραννία

Αχιλλέας Παράσχος (1861)

Και ο πλάτανος πράγματι, λίγα χρόνια μετά, καταστρέφεται από κεραυνό!

Τα χαμάμια των Αθηνών

Μια συνήθεια που έφεραν μαζί τους οι Τούρκοι ήταν τα λουτρά. Τα λουτρά βέβαια δεν ήταν εφεύρεση των Τούρκων καθώς υπήρχαν από την αρχαιότητα. Λουτρά λειτουργούσαν στον Κεραμεικό, αν και οι Αθηναίοι, όντας σκληραγωγημένοι δεν πολυσυμπαθούσαν τα θερμά λουτρά και δεν πολυπήγαιναν προτιμώντας τα γυμναστήρια και τις παλαίστρες. Στα χρόνια της Ρωμαϊκής κυριαρχίας τα θερμά λουτρά όμως ήταν μια αγαπημένη συνήθεια των Ρωμαίων που απολάμβαναν όλες τις χρήσεις τους. Βρέθηκαν πολλά λουτρά στον Εθνικό Κήπο, στο Ζάππειο, στην Αμαλίας, στις στήλες του Ολυμπίου Διος.

Οι Τούρκοι τα διέδωσαν πολύ στον ευρύ πληθυσμό. Η θρησκεία τους, που ήθελε να είναι καθαροί όχι μόνο στην ψυχή αλλά και στο σώμα, επέβαλε το τακτικό λούσιμο (οι συνθήκες υγιεινής της εποχής ήταν βέβαια αυτές που σοφά μέσω της θρησκείας το επέβαλαν όπως και πολλά άλλα επιβάλλονται με το πρόσχημα θρησκευτικών επιταγών). Γρήγορα έμαθαν τα χαμάμια και οι Έλληνες και πήγαιναν και αυτοί. Συνήθως λειτουργούσαν σε διαφορετικές ώρες για άντρες και γυναίκες, το πρωί για τους άντρες και το απόγευμα για τις γυναίκες. Το απόγευμα του Σαββάτου ήταν επίσης αφιερωμένο στις γυναίκες και αποτελούσαν το δικό τους καφενείο και τη δική τους διέξοδο καθώς ήταν η μόνη έξοδος που δικαιούνταν οι γυναίκες της εποχής, Τουρκάλες και Ελληνίδες. Έφερναν λοιπόν τους μεζέδες τους (ποιος δεν θυμάται τη Λωξάντρα), τα ποτά τους, τα σερμπέτια τους, τους μπακλαβάδες τους,  ακόμα και όργανα, και το διασκέδαζαν. Ήταν τόπος συνάντησης και κοινωνικής συναναστροφής ώστε, ενώ τα πλούσια σπίτια διέθεταν ιδιωτικά χαμάμ, συνήθιζαν να πηγαίνουν στα δημόσια χαμάμ.

Χαμάμ υπήρχε μέσα στη Βιβλιοθήκη του Αδριανού, γωνία Άρεως με Δεξίππου  και ενώ ήταν δημόσιο λουτρό, στα χρόνια του βοεβόδα Χασεκί, του σκληρού αυτού δυνάστη,  κατάντησε τμήμα της οικίας του.  Μεγάλο και αριστοκρατικό χαμάμ υπήρχε εκεί που σήμερα στεγάζονται τα γραφεία της Αχιεπισκοπής επί της οδού Αγίας Φιλοθέης. Χαμάμ υπήρχε και πάνω στην Ακρόπολη αποκλειστικά για να εξυπηρετεί τους καστριώτες Τούρκους που ήταν εκεί μόνιμα για λόγους ασφαλείας.

Μάλιστα ένα χαμάμ επισκέφθηκε και η σύζυγος του Λόρδου Έλγιν, τον Απρίλιο του 1800, ενώ ο Έλγιν ήταν απασχολημένος με το πώς θα μοιράσει τα μπαχτσίσια με τα ολέθρια αποτελέσματα. Το θέαμα που αντίκρισε δεν την ικανοποίησε καθώς βρήκε μάλλον ανάρμοστο το θέαμα έως και 400 γυναικών γυμνών  να απολαμβάνουν τα λουτρά τους, να διασκεδάζουν και να χορεύουν.

Το μόνο σωζόμενο σήμερα είναι το Λουτρό των Αέρηδων, κοντά στο Ρολόι του Κυρρήστου μεταξύ των οδών Κυρρήστου και Λυσίου. Ήταν το χαμάμ του Αμπίντ Εφέντη και αναφέρεται στη μαρτυρία του Τούρκου περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή που επισκέφθηκε την Αθήνα το 1667 και χάρη σε αυτόν έχουμε πολλές μαρτυρίες για την Αθήνα των χρόνων εκείνων. Λειτουργούσε, όπως όλα, χωριστές ώρες για άντρες και γυναίκες και αργότερα χωρίστηκε στα δύο ώστε να λειτουργεί ταυτόχρονα και ως ανδρικό και ως γυναικείο. Τα λουτρά γενικά επικράτησαν και μετά την απελευθέρωση καθώς οι Έλληνες τα είχαν συνηθίσει και το επάγγελμα του λουτράρη ήταν ένα από τα πιο κερδοφόρα επαγγέλματα. Το Λουτρό αυτό λειτουργούσε έως τη δεκαετία του 1960 στο ένα τμήμα του ενώ το άλλο ήταν η ταβέρνα «Ο άσσος του κρασιού» . Στις αρχές της δεκαετίας του 90 άρχισαν τα έργα αποκατάστασής του και σήμερα είναι επισκέψιμο και φιλοξενεί μάλιστα και περιοδικές εκθέσεις. Το Λουτρό αυτό επισκεπτόταν και ο Καμπούρογλου όταν ήταν μικρός με τη μητέρα του και τις οι περιγραφές του αποτυπώνουν τη μεγάλη εντύπωση που του είχε δημιουργήσει η όλη ατμόσφαιρα.

 Η εμπειρία του χαμάμ είναι μια από τις πιο απολαυστικές εμπειρίες και είναι κάτι που πρέπει να απολαύσετε καθώς ευτυχώς άρχισαν να λειτουργούν και στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη χαμάμ παραδοσιακά.

 Η κ. Σκουμπουρδή, ανεξάντλητη, αναφέρθηκε με αγάπη και γνώση, στο γοητευτικό αυτό κομμάτι ιστορίας της πόλης των Αθηνών. Μίλησε όχι μόνο για τα οθωμανικά μνημεία αλλά και για τόσα άλλα όπως για την οικία των Μπενιζέλων (Αδριανού 96), τυπικό δείγμα αστικής αρχιτεκτονικής της προεπαναστατικής Αθήνας. Δυστυχώς δεν ήταν ανοικτό όπως ελπίζαμε αλλά μπορεί να ανοίξει ανήμερα της εορτής της Αγίας Φιλοθέης καθώς το σπίτι αυτό, το πιο παλιό της Αθήνας, ανήκε στην αριστοκρατική οικογένεια του Άγγελου Μπενιζέλου, πατέρα της Ρηνούλας, μετέπειτα μοναχής και αγίας Φιλοθέης της Αθηναίας, που μαρτύρησε στα χέρια των Τούρκων το 1588 και το σκήνωμά της βρίσκεται στην Μητρόπολη των Αθηνών. Ανυπομονούμε να δούμε το κτίριο μετά την αποκατάστασή του και αυτό θα γίνει μάλλον σύντομα και θα έχουμε έναν ακόμα λόγο για να επισκεφθούμε την Πλάκα.  Ακούστε λίγα από την ενδιαφέρουσα ξενάγηση της κ. Σκουμπουρδή για τα παλιά σπίτια της Αθήνας εδώ.

 Η ξενάγηση έκλεισε με μαγικό ουζάκι σε ένα από τα μαγαζιά της Πλάκας χαζεύοντας και αναπολώντας αυτά που σαν παραμύθι ακούσαμε και ρουφήξαμε. Δείτε ακόμα εδώ

 Ευχαριστούμε την ξεναγό μας για τις όμορφες στιγμές μιας ματιάς στην ιστορία και τον Οργανισμό Πολιτισμού Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων. Ανανεώνουμε το ραντεβού μας σε μια ακόμα μαγική βουτιά στο παρελθόν!

.